De eikelmuis is een bijzondere knaagdierensoort die vooral in Europa voorkomt. Met zijn kenmerkende zwart-witte gezichtsmasker en pluimstaart lijkt hij op een kruising tussen een eekhoorn en een muis. Maar schijn bedriegt: de eikelmuis is een eigen verhaal.
1. Geen echte muis
Ondanks zijn naam behoort de eikelmuis niet tot de echte muizen. Hij maakt deel uit van de familie van de slaapmuizen (Gliridae), samen met de hazelmuis en de relmuis. Die familie staat evolutionair dichter bij eekhoorns dan bij huismuizen. De naam “muis” in zijn naam is dus een beetje misleidend.
2. Nachtdier met grote ogen
De eikelmuis komt pas tevoorschijn als het donker wordt. Overdag slaapt hij in boomholtes, rotsspleten of verlaten gebouwen. Zijn opvallend grote ogen zijn aangepast aan het nachtleven en geven hem een goed zichtveld in het donker. Samen met zijn scherpe gehoor maakt dat hem een effectieve nachtjager.
3. Herkenbaar gezichtsmasker en pluimstaart
Wat de eikelmuis direct herkenbaar maakt, is het zwarte masker rond zijn ogen, dat loopt van de snuit tot achter de oren. Zijn lange, pluizige staart heeft een witte punt. Die combinatie maakt hem uniek onder Europese knaagdieren en zorgt ervoor dat hij makkelijk te onderscheiden is van zijn familieleden de hazelmuis en de relmuis.
4. Eet van alles
Eikelmuizen zijn omnivoren met een opmerkelijk breed dieet. Ze eten fruit, noten, zaden, insecten en slakken, maar ook kleine gewervelden zoals vogeltjes en hagedissen staan op het menu. Die veelzijdigheid maakt hem minder afhankelijk van één voedselbron en helpt hem te overleven in uiteenlopende leefomgevingen, van bossen tot rotswanden en verlaten gebouwen.
5. Werpt zijn staart af bij gevaar
Net als sommige hagedissen kan de eikelmuis een deel van zijn staart afwerpen als een roofdier hem bij de staart grijpt. De huid en het haar schieten los, waardoor de aanvaller met een staartpunt in de poten blijft staan terwijl de eikelmuis ontsnapt. Anders dan bij hagedissen groeit de staart niet meer terug: het is een eenmalige noodmaatregel.
6. Uitstekende klimmer en springer
Dankzij scherpe klauwen, een beweeglijke staart als balansstok en lichte bouw beweegt de eikelmuis moeiteloos door bomen en struiken. Hij maakt indrukwekkende sprongen van tak naar tak en kan snel van richting veranderen, wat hem lastig maakt te vangen voor predatoren als uilen en marters. De staart speelt daarin een cruciale rol als stuurorgaan.
7. Houdt tot zes maanden winterslaap
In de herfst eet de eikelmuis zich dik om genoeg vetreserves op te bouwen. Daarna gaat hij in winterslaap, soms al in oktober en soms tot april. Tijdens die periode daalt zijn lichaamstemperatuur tot net boven de omgevingstemperatuur en zakt zijn hartslag naar een fractie van normaal. Met zes maanden heeft de eikelmuis een van de langste winterslapen van alle Europese zoogdieren.
8. Bedreigd door habitatverlies
De eikelmuis was vroeger wijdverspreid in Europa, maar zijn aantallen nemen af door ontbossing, intensieve landbouw en het verdwijnen van oude gebouwen en rotswanden die hij als schuilplaats gebruikt. In Nederland is hij zeldzaam en staat hij op de beschermde lijst. In meerdere Europese landen zijn gerichte beschermingsprogramma’s opgezet, waaronder het plaatsen van speciale eikelmuiskasten.
9. Communiceert via geluid en geur
Eikelmuizen maken piepjes, zachte knorgeluiden en, opvallend genoeg, ook een luider snauwend geluid als ze worden bedreigd. Daarnaast markeren ze hun territorium en communiceren ze met soortgenoten via geursporen die ze achterlaten met klieren op hun buik en poten. Die geuren bevatten informatie over geslacht, leeftijd en reproductieve toestand.
10. Zelden te zien ondanks brede verspreiding
De eikelmuis komt voor in grote delen van Europa, van Portugal tot de Kaukasus, maar de meeste mensen zien hem nooit. Dat komt door zijn strikt nachtelijke leven, zijn voorkeur voor ontoegankelijke schuilplaatsen en zijn terughoudend gedrag. Wie hem wil spotten, heeft de meeste kans in warme zomernachten in Zuid-Europa, bij oude muren of rotswanden waar vijgenbomen of wingerd groeien.