Kikkers leven op vrijwel elke plek op aarde waar het maar enigszins vochtig is. Van tropische regenwouden tot de rand van de poolcirkel: ze passen zich aan. Maar er is veel meer te vertellen over deze amfibieën dan alleen hun bekende gekwaak.
1. Er zijn meer dan 8.000 soorten
Kikkers en padden vormen samen een van de soortenrijkste groepen gewervelde dieren ter wereld, met meer dan 8.000 bekende soorten. Ze variëren van de minuscule Paedophryne amauensis uit Papoea-Nieuw-Guinea, met een lengte van 7,7 millimeter de kleinste bekende gewervelde ter wereld, tot de Afrikaanse reuzenkikker die meer dan 30 centimeter lang wordt.
2. Leven zowel op land als in het water
Kikkers behoren tot de klasse Amphibia, wat letterlijk “dubbelleven” betekent. Als kikkervisje leven ze volledig in het water, met kieuwen en een staart. Na de metamorfose ademen ze met longen en leven ze voornamelijk op land, maar altijd in de buurt van water. Zonder vochtige omgeving droogt hun huid uit en gaan ze dood.
3. Ademen ook door hun huid
De huid van een kikker is dun, doorlaatbaar en altijd vochtig. Via die huid neemt hij een aanzienlijk deel van zijn zuurstof op, rechtstreeks uit het water of de vochtige lucht. Dat maakt kikkers uiterst gevoelig voor vervuiling: chemicaliën in het water dringen direct hun lichaam binnen. Daarom gelden kikkers wereldwijd als een van de eerste signalen dat er iets mis is in een ecosysteem.
4. Springen tot twintig keer hun lichaamslengte
De achterpoten van een kikker zijn gebouwd voor één ding: springen. Sommige soorten overbruggen in één sprong twintig keer hun eigen lichaamslengte. De Amerikaanse bullfrog haalt gemakkelijk 2 meter per sprong. Die kracht zit opgeslagen in pezen die als een veer energie accumuleren en bij de afzet in één klap vrijgeven, vergelijkbaar met het mechanisme bij sprinkhanen.
5. Mannetjes roepen om vrouwtjes te lokken
Het gekwaak van kikkers is geen willekeurig geluid. Mannetjes roepen specifiek tijdens het paarseizoen om vrouwtjes aan te trekken en rivalen te waarschuwen. Elke soort heeft een eigen unieke roep, waardoor vrouwtjes soortgenoten herkennen in het donker of tussen het riet. Sommige soorten zingen in koor, waarbij de roepen van honderden mannetjes samenvallen tot één luide puls.
6. Vangen insecten met een razendsnel uitschietende tong
De tong van een kikker schiet in milliseconden uit de bek en plakt de prooi vast met speeksel dat tijdelijk vloeibaar wordt bij de inslag en daarna weer stolt. Die tong is niet vastgemaakt aan de achterkant van de bek, zoals bij mensen, maar aan de voorkant. Daardoor kan hij veel verder uitsteken. De meeste kikkers eten insecten, maar grotere soorten verorberen ook muizen, kleine slangen en zelfs andere kikkers.
7. Ondergaan een complete gedaanteverwisseling
De metamorfose van kikker is een van de meest ingrijpende transformaties in het dierenrijk. Een kikkervisje met staart en kieuwen verandert in enkele weken in een vierpootig landdier met longen. Daarbij worden organen omgebouwd, de staart wordt letterlijk opgeëten door het eigen lichaam als energiebron, en de hersenen worden gedeeltelijk opnieuw bedrading. Het is geen geleidelijk proces maar een radicale verbouwing.
8. Sommige soorten kunnen van kleur veranderen
Boomkikkers staan bekend om hun kleurverandering, die ze regelen via pigmentcellen in hun huid. Die verandering dient voor camouflage, maar ook voor temperatuurregulatie: een donkerdere huid absorbeert meer warmte. Sommige soorten worden ook donkerder als ze gestrest zijn of ziek. Het is geen bewuste keuze maar een reactie op hormonen en prikkels uit de omgeving.
9. Hebben geen schubben
Kikkers zijn geen reptielen en hebben dan ook geen schubben. Hun huid is zacht, glad of knobbelig afhankelijk van de soort, en altijd vochtig. Die huid vervangt gedeeltelijk de functie van longen. Het is ook de reden dat kikkers nooit ver van water of vochtige plekken kunnen leven: een droge huid betekent dat ze niet meer goed kunnen ademen.
10. Zijn de kanaries van het ecosysteem
Wetenschappers gebruiken kikkers als graadmeter voor de gezondheid van een ecosysteem. Omdat hun poreuze huid alles absorbeert wat er in het water zit, reageren ze als eerste op vervuiling, pesticiden en klimaatverandering. Wereldwijd staan meer dan 40 procent van alle amfibieënsoorten op de rode lijst, een percentage dat hoger is dan bij zoogdieren, vogels of reptielen.
11. Sommige zijn dodelijk giftig
Pijlgifkikkers uit Zuid-Amerika bevatten in hun huid alkaloïde toxines die ze opbouwen uit de giftige insecten die ze eten. De gouden pijlgifkikker is met een hoeveelheid gif genoeg om tien mensen te doden het giftigste gewervelde dier ter wereld. Inheemse volken wreven pijlpunten in met het huidgif, vandaar de naam. In gevangenschap, zonder die giftige insecten, worden ze binnen een paar generaties onschadelijk.
12. Overleven de koude winters
De meeste kikkers overleven de winter door zich in te graven in de modder of onder bladeren en hun stofwisseling drastisch te verlagen. De Noord-Amerikaanse boskikker gaat nog verder: hij bevriest letterlijk. Zijn hart stopt, zijn bloed stolt en zijn hersenen tonen geen activiteit. Tot wel 65 procent van het vocht in zijn lichaam verandert in ijs. Zodra het voorjaar aanbreekt, ontdooit hij en herstart zijn hart vanzelf.
13. Onmisbaar in de voedselketen
Kikkers eten dagelijks grote hoeveelheden insecten en houden daarmee muggen- en vliegenpopulaties in toom. Tegelijk zijn ze zelf een voedselbron voor slangen, vogels, otters en grotere zoogdieren. Ze zitten precies in het midden van de voedselketen: weg met de kikkers en zowel de insectenstand als de populaties van hun roofdieren gaan uit balans.