Eenden zijn een van de meest herkenbare watervogels ter wereld. Van hun gedrag tot hun verbluffende aanpassingen, er is veel meer te vertellen over de eend dan het bekende gekwaak in het park.
1. Er zijn meer dan 120 soorten
Wereldwijd bestaan meer dan 120 eendensoorten, te vinden op elk continent behalve Antarctica. Van de alledaagse wilde eend tot de opvallende mandarijneend en de krakeend: elke soort heeft zijn eigen kenmerken, leefomgeving en gedrag. De grootste diversiteit zit in Zuid-Amerika en Azië, waar tientallen soorten naast elkaar leven.
2. Leven in zowel zoet als zout water
Eenden zijn aanpasbare vogels die gedijen in meren, vijvers, rivieren, moerassen en langs kusten. Sommige soorten zijn uitsluitend zoetwaterbewoners, andere leven het grootste deel van hun leven op zee. Die flexibiliteit verklaart waarom eenden zo wijdverspreid zijn en in zulke uiteenlopende landschappen voorkomen.
3. Mannetje en vrouwtje zien er totaal anders uit
Bij de meeste eendensoorten zijn mannetje en vrouwtje nauwelijks als dezelfde soort te herkennen. Het mannetje is doorgaans fel gekleurd met opvallende patronen, het vrouwtje bruin en gevlekt. Dat kleurverschil is geen toeval: het vrouwtje moet onzichtbaar zijn op het nest, het mannetje moet opvallen tijdens de balts. Na het broedseizoen ruilt het mannetje zijn pronkkleed tijdelijk in voor een bescheidener eclipskleed.
4. Veren zijn waterafstotend dankzij eigen olie
Eenden hebben een uropygiale klier aan de basis van hun staart die olie produceert. Met hun snavel smeren ze die olie regelmatig over hun veren uit. Die olie maakt het verenkleed waterafstotend, zodat water er als kwikdruppels afloopt. Zonder dat poetsen worden de veren doorweekt en verliest de eend haar drijfvermogen en isolatie.
5. Baltsgedrag is ingewikkeld en sociaal
Eenden baltsen uitgebreid voor de paring. Mannetjes strekken hun nek, schudden met hun kop, maken specifieke geluiden en tonen hun kleurrijkste veren. Bij sommige soorten baltsen meerdere mannetjes tegelijk voor één vrouwtje. De meeste eenden vormen een monogaam paar voor één broedseizoen. Na het broedseizoen gaan ze elk hun eigen weg en vormen ze het jaar erop nieuwe paren.
6. Trekken duizenden kilometers
Veel eendensoorten zijn trekvogels die jaarlijks duizenden kilometers afleggen tussen broedgebieden en overwinteringsgebieden. De IJseend broedt op de toendra’s van het hoge noorden en overwintert aan de kusten van West-Europa, waaronder regelmatig voor de Nederlandse kust. De wilde eend is minder uitgesproken als trekker maar verplaatst zich wel degelijk als het te koud wordt.
7. Slapen met één oog open
Eenden beheersen unilateraal hemisfeerslapen: ze kunnen één hersenhelft laten slapen terwijl de andere wakker blijft. Het oog dat verbonden is met de slapende hersenhelft is gesloten, het andere oog staat open en houdt de omgeving in de gaten. Eenden aan de rand van een groep houden hun open oog consequent naar buiten gericht. Het is een efficiënt alarmsysteem dat rust en waakzaamheid combineert.
8. Eten van alles
Eenden zijn omnivoren met een gevarieerd menu: waterplanten, algen, insecten, wormen, slakken, kleine visjes en zaden. Afhankelijk van de soort zoeken ze voedsel door te duiken, te grondelen (kont omhoog, kop onder water) of op het land te foerageren. De slobeend heeft een speciaal gefilterd snavel waarmee hij microscopisch kleine organismen uit het water filtert, vergelijkbaar met de methode van een flamingo.
9. Leven in grote groepen buiten het broedseizoen
Buiten het broedseizoen leven eenden doorgaans in groepen. Die groepen bieden bescherming: meer ogen betekent een grotere kans dat een roofdier op tijd wordt opgemerkt. Tijdens de trek verzamelen zich soms duizenden eenden op rustplekken langs de route. In Nederland zijn grote concentraties kuifeenden, tafeleenden en wintertalingen in de winter geen uitzondering.
10. Kuikens zijn direct zelfstandig
Eendenkuikens zijn nestvlieders: binnen een dag na het uitkomen verlaten ze het nest en kunnen ze al zwemmen en lopen. Ze zoeken zelf voedsel, maar blijven weken dicht bij hun moeder voor bescherming. Eendenkuikens worden niet gevoerd door hun ouders, ze moeten het zelf uitzoeken. Wie ooit een moedereend met een rij kuikens heeft gevolgd, ziet hoe snel die kleintjes al meekomen.
11. Alleen het vrouwtje kwaakt
Het bekende harde gekwaak is uitsluitend van het vrouwtje. Mannetjes maken veel zachtere, raspende of fluitende geluiden afhankelijk van de soort. Vrouwtjes gebruiken hun kwak om kuikens bij te houden en contact te houden met de groep. Eenden communiceren ook via lichaamstaal: kopbewegingen, nekstrekken en vleugelbewegingen hebben elk een eigen betekenis.
12. Vliegen tot 80 kilometer per uur
Eenden zijn snelle vliegers. De wilde eend haalt gemakkelijk 80 kilometer per uur en houdt dat tempo lang vol tijdens de trek. Hun vleugels zijn relatief smal en puntig voor een watervogel, wat minder wendbaarheid geeft maar wel hoge snelheid en uithoudingsvermogen. Dat verklaart ook waarom eenden zo’n aanloop nodig hebben om op te stijgen van het water.
13. Poten bevriezen niet in ijskoud water
Eenden staan zonder problemen op ijs of zwemmen in ijskoud water, terwijl hun poten nauwelijks warmte verliezen. Dat komt door een slim stelsel van bloedvaten in hun poten, het tegenstroom warmtewisselingssysteem. Warm bloed vanuit het lichaam stroomt langs koud bloed dat terugkeert uit de poten, en geeft daarbij warmte af. De poten blijven daardoor net warm genoeg om te bewegen, zonder dat het lichaam warmte verliest.
14. Sommige soorten duiken tot 30 meter diep
Niet alle eenden duiken, maar duikeenden zoals de tafeleend en de ijseend kunnen tot zo’n 30 meter diep gaan op zoek naar waterplanten, schelpdieren en visjes. Ze gebruiken daarvoor hun krachtige poten en slaan soms ook hun vleugels als vinnen. De ijseend is de recordhouder: waarnemingen van duiken tot 60 meter zijn gerapporteerd, waarmee het de diepst duikende eend ter wereld is.
15. Verspreiden zaden en houden ecosystemen in balans
Eenden spelen een onderschatte rol in hun ecosysteem. Ze verspreiden zaden van waterplanten via hun uitwerpselen, soms over grote afstanden. Ze houden insectenpopulaties in bedwang en zijn zelf een voedselbron voor vossen, roofvogels en grote vissen. Verdwijnen eenden uit een gebied, dan raakt de balans van waterplanten, insecten en de dieren die daarvan afhankelijk zijn snel verstoord.