Reuzenschildpadden spreken tot de verbeelding. Deze langzaam bewegende kolossen, die voornamelijk voorkomen op de Galapagoseilanden en het Aldabra-atol in de Indische Oceaan, zijn levende monumenten van een vervlogen tijdperk.
1. Er zijn meerdere soorten en ondersoorten
De term reuzenschildpad verwijst niet naar één soort. De bekendste zijn de Galapagosreuzenschildpadden, die bestaan uit meerdere ondersoorten, elk uniek voor een specifiek eiland of vulkaan. Ze verschillen in schildvorm en grootte.
Daarnaast is er de Aldabra-reuzenschildpad uit de Seychellen, de enige andere nog levende soort reuzenlandschildpad. Vroeger kwamen reuzenschildpadden op veel meer plekken voor, waaronder eilanden in de Indische Oceaan en delen van Azië, maar menselijke bejaging heeft de meeste populaties uitgewist.
2. Behoren tot de langstlevende dieren op aarde
Reuzenschildpadden worden in het wild en in gevangenschap regelmatig ouder dan 100 jaar. Leeftijden boven de 150 jaar zijn goed gedocumenteerd. Het bekendste voorbeeld is Jonathan, een Seychellenreuzenschildpad op het eiland Sint-Helena, met een geschatte leeftijd van meer dan 190 jaar. Hij geldt als het oudste bekende landdier op aarde en was al volwassen toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak.
3. Schildvorm is aangepast aan de omgeving
Op de Galapagoseilanden is er een direct verband tussen schildvorm en leefgebied. Schildpadden op eilanden met weelderige lage vegetatie hebben een hoog, koepelvormig schild: ze hoeven hun nek niet ver te strekken om te eten. Op drogere eilanden met hogere vegetatie zoals cactussen hebben schildpadden een zadelvormig schild met een opstaande rand aan de voorkant, waardoor ze hun nek veel verder omhoog kunnen strekken. Darwin observeerde dit tijdens zijn bezoek in 1835 en de lokale gouverneur vertelde hem dat hij aan de schildvorm kon zien van welk eiland een schildpad afkomstig was.
4. Spelen een cruciale rol in het ecosysteem
Als grote herbivoren houden reuzenschildpadden vegetatie kort, creëren ze open gebieden en verspreiden ze zaden via hun uitwerpselen over grote afstanden. Hun paden door de vegetatie worden door andere dieren gebruikt als vaste routes. Op eilanden waar reuzenschildpadden zijn verdwenen, veranderde de plantensamenstelling merkbaar. Ze zijn daarmee een zogenaamde sleutelsoort: hun aanwezigheid of afwezigheid heeft een disproportioneel grote invloed op het hele ecosysteem.
5. Overleven maandenlang zonder eten of drinken
Reuzenschildpadden hebben een extreem langzame stofwisseling en kunnen hun vetreserves en vocht zeer efficiënt benutten. In periodes van schaarste kunnen ze tot een jaar zonder voedsel of water overleven. Die eigenschap was historisch gezien juist hun ongeluk: zeilers en piraten namen ze bij tientallen levend mee op schepen als rijdende voorraadkast voor verse maaltijden tijdens lange reizen over de oceaan.
6. Mannetjes zijn veel groter dan vrouwtjes
Het geslachtsverschil in grootte is bij reuzenschildpadden uitgesproken. Volwassen mannetjes van de Galapagossoorten kunnen meer dan 250 kilogram wegen en een schildlengte van meer dan 1,2 meter bereiken. Vrouwtjes blijven aanzienlijk kleiner. Mannetjes hebben ook een langere staart en een holler buikschild dat het paren vergemakkelijkt. Dat holle buikschild is een van de makkelijkste manieren om het geslacht van een reuzenschildpad te bepalen.
7. Maken luide grom- en brulgeluiden tijdens het paren
Reuzenschildpadden zijn normaal gesproken vrijwel geluidloos, maar tijdens de paring produceert het mannetje luid, diep en ritmisch gegrom dat van verre te horen is. Het beklimmen van het vrouwtje is voor het zware mannetje een flinke inspanning, en de geluidsproductie lijkt daarmee samen te hangen. De geluiden zijn zo karakteristiek dat de schildpad van Sint-Helena, Jonathan, ermee in de krant is gekomen op zijn hoge leeftijd.
8. Temperatuur bepaalt het geslacht van de jongen
Net als bij veel andere schildpadden en reptielen bepaalt de incubatietemperatuur van de eieren het geslacht van de nakomelingen. Hogere nesttemperaturen leiden doorgaans tot vrouwtjes, lagere tot mannetjes. Dat maakt reuzenschildpadden kwetsbaar voor klimaatverandering: als de gemiddelde temperatuur stijgt, kunnen populaties steeds meer scheef groeien richting vrouwtjes, wat de voortplanting op termijn bemoeilijkt.
9. Zwaar bejaagd en nog steeds kwetsbaar
In de afgelopen eeuwen werden reuzenschildpadden massaal gevangen door walvisvaarders, piraten en kolonisten voor vlees en olie. Geïntroduceerde dieren zoals ratten, varkens en geiten vraten eieren en jongen op of verwoestten de habitat. Verschillende ondersoorten zijn daardoor uitgestorven, waaronder de Pinta-eilandschildpad, waarvan het laatste exemplaar, de beroemde Eenzame George, in 2012 stierf. Dankzij intensieve beschermingsprogramma’s herstellen sommige populaties zich langzaam.
10. Speelden een rol in Darwins evolutietheorie
Tijdens zijn bezoek aan de Galapagoseilanden in 1835 observeerde Charles Darwin de opvallende verschillen tussen schildpadden van verschillende eilanden, met name in schildvorm. De lokale gouverneur wees hem erop dat die verschillen per eiland consistent waren. Die observaties, samen met zijn studie van de vinken, droegen bij aan zijn ideeën over adaptieve radiatie en natuurlijke selectie, die hij later uitwerkte in zijn theorie over de oorsprong van soorten.