De aardwolf klinkt als een mysterieus roofdier uit een sprookje. Maar de realiteit is mogelijk nog vreemder: de aardwolf is een hyena die geen vlees eet maar termieten!
1. Geen wolf, maar een hyena
De naam aardwolf suggereert een verwantschap met wolven. Maar de aardwolf (Proteles cristatus) behoort tot de familie van de hyena’s. Hij is de kleinste en meest afwijkende soort binnen die familie.
Zijn wetenschappelijke naam Proteles betekent “compleet van voren”: een verwijzing naar zijn vijf voorteentjes, terwijl zijn achterpoten er vier hebben.
2. Eet bijna uitsluitend termieten
Terwijl zijn neven, de gevlekte en gestreepte hyena, grote zoogdieren verscheuren, leeft de aardwolf bijna uitsluitend van termieten. Het gaat daarbij primair om één geslacht: de oogsttermiet Trinervitermes.
Hij spoort ze op met zijn uitzonderlijk scherpe gehoor, likt ze op met zijn brede, kleverige tong en slikt ze zonder te kauwen door. Zijn kiezen zijn zo gereduceerd dat hij niet kan jagen of vlees verscheuren. Als de gelegenheid zich voordoet eet hij soms een ei, een kleine knaagdier of een vogel, maar dat is uitzondering.
3. Eet tot 300.000 termieten per nacht
In één nacht van intensief foerageren hapt een aardwolf 200.000 tot 300.000 termieten naar binnen. Over een heel jaar telt dat op tot meer dan 100 miljoen termieten per individu.
Daarbij vernietigt hij de termietenheuvels niet: hij likt de insecten van het oppervlak en laat de kolonie intact, zodat die zich snel herstelt. Die duurzame oogststrategie zorgt ervoor dat zijn voedselbron nooit uitgeput raakt en dat hij jaar na jaar op dezelfde plekken kan foerageren.
4. Wisselt van termietensoort in de winter
De primaire voedselbron, de Trinervitermes, doen tijdens de koelere wintermaanden een soort van winterslaap. De aardwolf schakelt dan over op de gewone oogsttermiet Hodotermes mossambicus, die ook in de kou actief blijft. Die seizoensgebonden omschakeling geldt specifiek voor de zuidelijke ondersoort. De oostelijke populatie in Tanzania, Ethiopië en Kenia heeft een andere seizoensdynamiek en is minder afhankelijk van die specifieke winterwissel.
5. Zet zijn manen op om groter te lijken
Langs zijn rug en nek heeft de aardwolf een lange, ruige maan die hij bij dreiging rechtop kan zetten. Dat maakt hem aanzienlijk groter en imposanter dan hij is, en schrikt roofdieren af.
In werkelijkheid weegt een volwassen aardwolf slechts 8 tot 12 kilogram en is hij niet in staat zich te verdedigen met zijn kaken. De maan is zijn voornaamste visuele verdedigingswapen, aangevuld met een stinkende vloeistof uit zijn anaalklieren die hij naar aanvallers spuit.
6. Leeft in paren maar foerageert alleen
Aardwolven leven in monogame paren die levenslang bij elkaar blijven en samen een territorium verdedigen. Maar foerageren doen ze altijd alleen. Dat heeft een praktische reden: termieten zijn zo klein en verspreid dat samenwerken bij het eten geen enkel voordeel biedt. Het territorium van een paar beslaat gemiddeld 1 tot 4 vierkante kilometer, afhankelijk van de beschikbaarheid van termieten in het gebied.
7. Heeft speciale toiletplaatsen
De aardwolf is een van de weinige dieren die vaste toiletplaatsen aanhoudt binnen zijn territorium, zogenaamde middens. Elke keer dat hij zo’n plek bezoekt, graaft hij een klein kuiltje, doet zijn behoefte en bedekt het daarna weer met losse aarde. Die middens dienen ook als geurstations: de uitwerpselen en urine bevatten informatie over het individu die soortgenoten kunnen aflezen.
8. Communiceert vrijwel uitsluitend via geur
De aardwolf is een stil dier. Hij maakt zelden geluid. Bij directe confrontaties kan hij wel grommen, of zelfs brullen.
Zijn dagelijkse communicatie verloopt via geurmarkeringen: hij smeert een zwarte, muskusachtige vloeistof uit zijn anaalklieren op grashalmen en struiken om zijn territorium te markeren en berichten achter te laten voor zijn partner en voor indringers.
9. Twee gescheiden populaties in Afrika
De aardwolf komt voor in twee geografisch gescheiden gebieden in Afrika: een populatie in het zuiden, geconcentreerd in Zuid-Afrika, Namibië, Botswana en Zimbabwe, en een populatie in het oosten, verspreid over Tanzania, Ethiopië en Kenia.
De twee populaties zijn van elkaar geïsoleerd door de vochtige Miombo-bossen van Zambia en Tanzania, waar de specifieke oogsttermieten waarvan de aardwolf afhankelijk is niet gedijen.
10. Wordt niet bedreigd maar zelden gezien
De aardwolf staat op de IUCN-rode lijst als niet bedreigd. Zijn populaties zijn stabiel, mede omdat hij nauwelijks concurrentie heeft voor zijn zeer gespecialiseerde termietendieet.
Toch ziet vrijwel niemand hem ooit: hij is nachtactief, schuw en zijn dichtheid in de natuur is laag, doorgaans niet meer dan één volwassen dier per vierkante kilometer. Boeren doden hem soms ten onrechte omdat ze hem verwarren met de gevlekte hyena, terwijl hij in werkelijkheid hun beste bondgenoot is in de strijd tegen termietenplagen.