Schapen zijn een van de oudste gedomesticeerde dieren ter wereld en hebben een belangrijke rol gespeeld in de landbouw en cultuur van vele samenlevingen. Maar er is veel meer aan dit dier dan wol en blaten. Dit zijn 20 weetjes over het schaap.
1. Er zijn meer dan 1.000 verschillende rassen
Wereldwijd zijn er meer dan 1.000 erkende schapenrassen, elk gefokt voor specifieke doeleinden en omstandigheden. Het Merino staat bekend om zijn uitzonderlijk fijne wol, het Suffolk om zijn vleesproductie en het Friesland melkschaap om zijn hoge melkopbrengst.
In Nederland is het Texelaar het bekendste ras, gewaardeerd om zijn gespierde lichaam en goede vleeskwaliteit.
2. Leven in kuddes met een duidelijke structuur
Schapen zijn sociale dieren die in kuddes leven en zich ongemakkelijk voelen alleen. Binnen een kudde bestaat een sociale rangorde, waarbij oudere of sterkere dieren de toon zetten. Die structuur minimaliseert conflicten en zorgt voor een geordende groepsdynamiek.
Een schaap dat langdurig geïsoleerd is van soortgenoten vertoont stresstekenen en gaat slechter eten.
3. Schapen hebben een opmerkelijk goed geheugen
Schapen kunnen individuele soortgenoten en mensen herkennen aan hun gezicht en stem, en die herinneringen jaren vasthouden. Onderzoek aan de Universiteit van Cambridge toonde aan dat schapen tot 50 individuele schapen konden onderscheiden en ook bekende mensengezichten herkenden op foto’s. Dat geheugen helpt hen om hun kudde te navigeren en vertrouwde mensen van vreemden te onderscheiden.
4. Communiceren via geluid en lichaamstaal
Het blaten van schapen is geen willekeurig geluid. Ooien en lammeren ontwikkelen een unieke blaatfrequentie waarmee ze elkaar herkennen, zelfs in een lawaaierige kudde. Naast geluid communiceren ze ook via lichaamstaal: orenstand, hoofdhouding en de positie van de staart geven informatie over stemming en intentie.
5. Hebben een maag met vier kamers
Schapen zijn herkauwers, hun maag heeft dan ook vier kamers. Ze eten snel grote hoeveelheden gras, die ze daarna in rust herkauwen. Dat herkauwproces breekt cellulose af met behulp van micro-organismen in de pensmaag, waardoor ze voedingsstoffen uit plantaardig materiaal halen die voor andere zoogdieren onverteerbaar zijn. Een volwassen schaap besteedt dagelijks zes tot acht uur aan herkauwen.
6. Zijn rustig van aard maar niet dom!
Schapen hebben de reputatie dom en volgzaam te zijn, maar dat klopt niet. Ze zijn voorzichtig en risicomijdend, wat verstandig is voor een prooidier. Ze leren snel welke mensen of situaties te vertrouwen zijn en welke niet, en ze onthouden negatieve ervaringen lang.
Schapen die slecht zijn behandeld blijven wantrouwend tegenover mensen, soms jaren later nog.
7. Wol is een bijzondere vezel
Wol is een van de meest veelzijdige natuurlijke vezels. Het isoleert in de kou maar ademt in de warmte, het is van nature vlamvertragend en neemt vocht op zonder nat aan te voelen. Merino-wol, met een vezeldikte van minder dan 20 micron, is zo fijn dat hij direct op de huid gedragen kan worden zonder te prikken. Wol gaat ook niet snel in brand: het heeft een zelfdovend effect dat synthetische vezels missen.
8. Zijn effectieve grazers voor natuurbeheer
Schapen worden bewust ingezet voor ecologisch beheer van graslanden, dijken en heidevelden. Ze eten grassen en kruiden korter dan runderen en hebben een voorkeur voor bepaalde planten die anders domineren, waardoor ze de plantensamenstelling actief beïnvloeden.
Op dijken houden ze het gras kort en stampen ze de grond aan met hun hoeven, wat de waterkering versterkt.
9. Hebben een brede sociale rangorde
In een kudde met meerdere rammen en ooien bestaat een duidelijke hiërarchie. Rammen bepalen die rang door frontale confrontaties waarbij ze met hun koppen botsen. Ooien vormen hun eigen rangorde los van de rammen. Die sociale structuur voorkomt voortdurende conflicten: een schaap dat zijn positie kent vecht er niet steeds opnieuw om.
10. Passen zich aan van berggebied tot vlakte
Schapen komen voor op alle continenten behalve Antarctica en in klimaten van subtropische vlaktes tot Alpiene berggebieden. Het Shetlandschaap gedijt in de barre, winderige omstandigheden van de Schotse eilanden, terwijl het Awassi-schaap in de droge Arabische halvemaanstreek leeft.
11. Zien bijna 360 graden om zich heen
De ogen van schapen zitten aan de zijkanten van hun hoofd, wat hun een gezichtsveld geeft van circa 270 tot 320 graden. Ze kunnen daarmee vrijwel overal om zich heen kijken zonder hun hoofd te draaien, wat ideaal is om roofdieren te spotten. Het nadeel is een relatief smal binoculair zichtveld recht voor hen, waardoor ze diepte minder goed inschatten dan dieren met vooruitkijkende ogen.
12. Draagtijd duurt vijf maanden
De draagtijd van een ooi bedraagt gemiddeld 147 dagen, zo’n vijf maanden. De meeste ooien krijgen één of twee lammeren, maar sommige rassen krijgen er regelmatig drie of vier. Een ooi herkent haar lam binnen enkele uren na de geboorte aan geur en geluid en accepteert in principe geen vreemde lammeren. Dat onderscheidingsvermogen is zo scherp dat ze ook na maanden van scheiding hun eigen lam herkennen.
13. Worden 10 tot 12 jaar oud
De gemiddelde levensduur van een schaap is 10 tot 12 jaar, maar sommige ooien bereiken 20 jaar. In de commerciële schapen houderij worden de meeste dieren al na enkele jaren geslacht. Het oudst gedocumenteerde schaap was Methuselah, een Merino-ooi uit Australië die 25 jaar oud werd.
14. Spelen een rol in wetenschappelijk onderzoek
Schapen zijn een belangrijk modelorganisme in de biomedische wetenschap. Het bekendste voorbeeld is Dolly, het eerste gekloonde zoogdier, geboren in 1996 in Schotland. Schapen worden ook gebruikt in onderzoek naar hartziekten, longaandoeningen en orthopedische implantaten, omdat hun fysiologie en orgaangrootte relatief goed vergelijkbaar zijn met die van mensen.
15. Wol verschilt sterk per ras
De vezeldikte van wol wordt gemeten in micron. Merino-wol zit op 15 tot 22 micron en is de fijnste commercieel beschikbare wol. Shetland-wol zit op 23 tot 30 micron en is stevig en warm, geschikt voor buitenkleding. Grofste wol, zoals van het Herdwick-schaap, wordt gebruikt voor tapijtgaren en bekleding. Elk ras produceert wol die van oudsher is aangepast aan de lokale klimaat en het gebruik.
16. Zijn nieuwsgieriger dan ze lijken
Schapen verkennen actief nieuwe objecten in hun omgeving en lossen eenvoudige problemen op als ze daarvoor beloond worden. Onderzoek toonde aan dat ze het concept van oorzaak en gevolg begrijpen: ze leerden een hendel te bedienen om voedsel te krijgen en onthielden die vaardigheid na zes weken nog. Ze staan bekend om het ontsnappen uit weiden via zwakke plekken in hekken die ze systematisch uitproberen.
17. Vluchten naar het midden van de kudde bij gevaar
Schapen hebben een sterk instinct om zich bij gevaar in de kudde te mengen en naar het midden te bewegen. Dat maakt de kudde als geheel moeilijker te aanvallen voor roofdieren: in het midden ben je het best beschermd. Dat kudde-instinct is zo sterk dat een geïsoleerd schaap al in paniek kan raken door het zien van een bewegend object in de verte.
18. Kunnen depressief worden
Schapen tonen herkenbare tekenen van negatieve emoties. Na het verlies van een kuddegenoot of een lam vertonen ze teruggetrokken gedrag, eten ze minder en houden ze hun kop lager. Onderzoekers aan de Universiteit van Cambridge beschrijven dit als een toestand die vergelijkbaar is met depressie bij mensen. Schapen zijn dus lang niet zo emotioneel onverschillig als lang werd aangenomen.
19. Werden al 10.000 jaar geleden gedomesticeerd
Schapen zijn een van de eerste dieren die de mens domesticeerde, zo’n 10.000 jaar geleden in het gebied van het huidige Iran en Irak. De wilde voorouder is de moeflon, die vandaag nog voorkomt in berggebieden van het Midden-Oosten en op Corsica en Sardinië. Domesticatie ging gepaard met een verlies van agressief gedrag, een verandering in schildklierwerking en de ontwikkeling van doorgroeiende wol in plaats van seizoensgebonden haarwisseling.
20. Er zijn wereldwijd meer dan een miljard schapen
De wereldpopulatie schapen bedraagt meer dan een miljard dieren. China heeft de grootste populatie, gevolgd door Australië, India en Nigeria. Australië is de grootste exporteur van wol ter wereld, met name Merino-wol. In Nederland lopen er zo’n 800.000 schapen, met name op de zandgronden en in de duinen, waar ze worden ingezet voor zowel productie als natuurbeheer.