Diep in de koele, heldere bergstromen van China leeft een van de meest bizarre en indrukwekkende amfibieën ter wereld: de Chinese reuzensalamander. Dit oeroude wezen, dat soms wordt omschreven als een ‘levend fossiel’, is de grootste amfibie op aarde en heeft een aantal zeer unieke kenmerken. Helaas wordt deze fascinerende reus ernstig bedreigd.
1. Het grootste amfibie ter wereld
De Chinese reuzensalamander spant de kroon als het gaat om grootte onder de amfibieën. Volwassen exemplaren kunnen een lengte bereiken van 1,8 meter en een gewicht van meer dan 50 kilogram, hoewel dergelijke reuzen tegenwoordig extreem zeldzaam zijn geworden.
De meeste individuen die nu worden aangetroffen zijn aanzienlijk kleiner. Zijn naaste verwant, de Japanse reuzensalamander, is de op één na grootste.
2. Een ‘levend fossiel’
Reuzensalamanders behoren tot een zeer oude lijn van amfibieën, de Cryptobranchidae, waarvan de fossiele geschiedenis teruggaat tot het Jura-tijdperk, meer dan 170 miljoen jaar geleden.
De Chinese reuzensalamander zelf is als soort ook al miljoenen jaren oud en heeft zijn basale lichaamsbouw grotendeels behouden. Hij biedt ons dus een uniek kijkje in de evolutionaire geschiedenis van amfibieën.
3. Hij ademt voornamelijk via zijn huid
Hoewel Chinese reuzensalamanders longen hebben, vindt het grootste deel van hun gaswisseling (zuurstofopname en koolstofdioxide-afgifte) plaats via hun huid.
Hun huid is los, gerimpeld en zeer poreus, met veel bloedvaten dicht onder het oppervlak. De huidplooien vergroten het oppervlak dat beschikbaar is voor ademhaling. Dit vereist dat ze leven in koel, schoon, zuurstofrijk en snelstromend water.
4. Hij heeft een zeer slecht gezichtsvermogen
Ondanks zijn grootte heeft de Chinese reuzensalamander extreem kleine, lidloze ogen zonder oogleden. Zijn gezichtsvermogen is dan ook zeer slecht; hij kan waarschijnlijk alleen onderscheid maken tussen licht en donker.
Om te navigeren en prooien te vinden, vertrouwt hij voornamelijk op zijn reukvermogen en op speciale sensorische knobbeltjes (neuromasten) op zijn kop en lichaam die trillingen en waterdrukveranderingen kunnen detecteren.
5. Hij is een nachtactief roofdier
De reuzensalamander is een nachtactief dier dat zich overdag meestal schuilhoudt onder rotsen, in holen of onder overhangende oevers in zijn aquatische habitat. ’s Nachts komt hij tevoorschijn om te jagen.
Hij is een opportunistisch roofdier en eet vrijwel alles wat hij te pakken kan krijgen, waaronder vissen, kleinere salamanders, wormen, insectenlarven, krabben en zoetwatergarnalen. Hij heeft een brede bek waarmee hij prooien naar binnen zuigt.
6. Mannetjes bewaken de eieren in een ‘nest’
Tijdens het voortplantingsseizoen (meestal in de late zomer) bereiden de mannetjes een ‘nest’ voor, vaak een onderwaterhol of een spleet onder een grote rots. Het vrouwtje legt vervolgens lange strengen van honderden gelatineuze eieren (lijkend op kralenkettingen) in dit nest, die door het mannetje extern worden bevrucht.
Het mannetje blijft daarna bij de eieren en bewaakt ze agressief tegen roofdieren totdat ze na 50-60 dagen uitkomen.
7. Hij kan geluiden maken die lijken op het huilen van een baby
Wanneer een reuzensalamander wordt bedreigd of gevangen, kan hij vocalisaties produceren die soms worden omschreven als blaffen, janken of zelfs lijken op het huilen van een baby. Dit heeft in China geleid tot de bijnaam ‘wáwáyú’ (娃娃鱼), wat letterlijk ‘babyvis’ betekent.
8. Hij wordt ernstig bedreigd door overbejaging en habitatverlies
De Chinese reuzensalamander staat geclassificeerd als Kritiek op de Rode Lijst van de IUCN en balanceert op de rand van uitsterven in het wild.
De belangrijkste oorzaken zijn massale overbejaging voor voedsel (hij wordt beschouwd als een delicatesse) en voor gebruik in traditionele medicijnen.
Daarnaast leiden habitatverlies en -degradatie door dammenbouw, vervuiling en ontbossing tot een dramatische afname van geschikte leefgebieden.
9. Kweekprogramma’s zijn complex en controversieel
Er zijn in China grootschalige kweekprogramma’s opgezet om de reuzensalamander te fokken, zowel voor commerciële doeleinden (consumptie) als voor herintroductie in het wild.
Deze programma’s zijn controversieel. Het uitzetten van gekweekte dieren, vaak zonder rekening te houden met hun genetische oorsprong, kan leiden tot genetische vervuiling van de resterende wilde populaties en de verspreiding van ziektes zoals de schimmelziekte chytridiomycose.
10. Er blijken meerdere soorten te bestaan
Recent genetisch onderzoek naar Chinese reuzensalamanders uit verschillende riviersystemen en van museumexemplaren suggereert dat wat voorheen als één soort (Andrias davidianus) werd beschouwd, in feite mogelijk uit meerdere (minstens drie, mogelijk zelfs vijf tot negen) verschillende soorten bestaat. Deze soorten zijn evolutionair al miljoenen jaren gescheiden.
Dit maakt de beschermingssituatie nog complexer en urgenter, omdat sommige van deze ‘nieuwe’ soorten mogelijk al functioneel uitgestorven zijn in het wild.
De Chinese reuzensalamander is een uniek en oeroud dier, een levend overblijfsel uit een ver verleden en de onbetwiste koning van de amfibieën qua grootte. Zijn bijzondere biologie en aquatische levenswijze zijn fascinerend. Helaas staat deze reus symbool voor de verwoestende impact van menselijke activiteiten op de biodiversiteit. Zonder drastische maatregelen tegen stroperij, habitatbescherming en zorgvuldig genetisch beheer van populaties, dreigt dit ‘levende fossiel’ voorgoed te verdwijnen.