8 Dieren met Bijzonder Gekleurd Bloed

Als je aan bloed denkt, denk je direct aan rood. Dat komt door hemoglobine, het ijzerhoudende eiwit dat zuurstof transporteert in ons bloed. Maar in de enorme diversiteit van het dierenrijk hebben sommige groepen andere transportmoleculen ontwikkeld, met verrassende bloedkleuren als resultaat: blauw, groen of zelfs paars.

1. Degenkrabben hebben blauw bloed dat levens redt

Het bloed van degenkrabben is helderblauw door het koperhoudende eiwit hemocyanine, dat bij hen in plaats van hemoglobine zuurstof bindt en transporteert. Maar het bijzondere zit niet alleen in de kleur: hun bloed bevat speciale cellen die direct stollen bij contact met bacteriële endotoxinen. Die eigenschap maakt degenkrabbenbloed onmisbaar voor de farmaceutische industrie, die het gebruikt om injecteerbare medicijnen en medische apparatuur te testen op gevaarlijke bacteriële besmetting. Jaarlijks worden honderdduizenden degenkrabben gevangen, leeggetapt en teruggegooid in zee.

2. Octopussen en inktvissen hebben ook blauw bloed

Octopussen, inktvissen en pijlinktvissen maken ook gebruik van hemocyanine. Hun bloed is blauw als het zuurstofrijk is en vrijwel kleurloos als het zuurstofarm is. Anders dan hemoglobine, dat zit opgesloten in rode bloedcellen, is hemocyanine opgelost in het bloedplasma zelf. Dat systeem werkt goed in de koude, zuurstofarme diepzee waar veel van deze dieren leven: hemocyanine geeft zuurstof efficiënter af bij lage temperaturen dan hemoglobine dat doet.

3. Spinnen en schorpioenen hebben blauw bloed

Net als weekdieren en degenkrabben vertrouwen de meeste spinnen en schorpioenen op hemocyanine voor zuurstoftransport. Ook hun bloed kleurt blauw als het zuurstofrijk is. De structuur van hun hemocyanine verschilt enigszins van die van weekdieren, maar het principe is hetzelfde: koper bindt zuurstof en geeft het bloed zijn karakteristieke kleur. In spinnen circuleert dat blauwe bloed door een open bloedvatensysteem zonder gesloten aders of aderen.

4. Sommige slakken hebben blauw bloed

Binnen de groep van de slakken, met name mariene soorten zoals de wulk en de alikruik, gebruiken sommige soorten hemocyanine. Hun bloed kleurt blauw bij contact met zuurstof. Dat illustreert hoe wijdverspreid hemocyanine is als alternatief voor hemoglobine bij ongewervelde dieren in aquatische milieus. De keuze voor koper in plaats van ijzer als zuurstofbinder is in de evolutie meerdere keren onafhankelijk van elkaar ontstaan.

5. Kokerwormen hebben groen bloed

Kokerwormen uit de familie Sabellidae, die zelfgebouwde buisjes bewonen op de zeebodem, hebben een ademhalingspigment genaamd chlorocruorine. Dat eiwit bevat net als hemoglobine ijzer, maar door een kleine structurele aanpassing in het molecuul absorbeert het licht anders, waardoor het groen kleurt in verdunde oplossing of bij lage zuurstofconcentraties. In hoge concentraties kan het zelfs rood ogen, wat voor verwarring kan zorgen bij oppervlakkige observatie.

6. Sommige bloedzuigers hebben groen bloed

Hoewel de meeste bloedzuigers rood bloed hebben, afkomstig van hun laatste maaltijd, zijn er soorten die van nature groen bloed bezitten door chlorocruorine in plaats van hemoglobine. Dat toont aan dat de keuze voor een ademhalingspigment niet strikt per grote diergroep vastligt maar meerdere keren onafhankelijk is geëvolueerd, zelfs binnen verwante groepen van wormen.

7. Pindawormen hebben paars bloed

Pindawormen (Sipuncula) zijn ongesegmenteerde mariene wormen die zich kunnen terugtrekken tot de vorm van een pinda. Ze gebruiken hemerythrine, een ijzerhoudend eiwit dat kleurloos is zonder zuurstof maar violetroze kleurt als het zuurstof bindt. Die kleur is doorgaans niet zichtbaar van buiten, maar wordt zichtbaar als het dier beschadigd raakt en zijn lichaamsvloeistof verliest. Hemerythrine is een van de zeldzaamste ademhalingspigmenten in het dierenrijk.

8. Armpotigen hebben paars bloed

Armpotigen (Brachiopoda) zijn zeedieren met een tweekleppige schelp die oppervlakkig op mosselen lijken maar biologisch totaal anders zijn. Ze zijn een levend fossiel: hun bouwplan is al meer dan 500 miljoen jaar vrijwel onveranderd. Ook zij gebruiken hemerythrine, wat hun lichaamsvloeistof een paarsachtige tint geeft als ze zuurstofrijk zijn. Voor deze relatief inactieve filtervoeders is hemerythrine een afdoende oplossing, ook al is het minder efficiënt dan hemoglobine.

De kleur van bloed is een direct gevolg van het molecuul dat een dier gebruikt om zuurstof te transporteren. Rood bloed met hemoglobine domineert bij gewervelden, maar de diversiteit aan blauw, groen en paars bij ongewervelden toont hoe de evolutie hetzelfde probleem, zuurstof vervoeren, meerdere keren op een totaal andere manier heeft opgelost.