Wie ooit met blote voeten op een zee-egel heeft gestaan, vergeet dat niet snel. Maar er zijn betere redenen om aan de zee-egel te denken. Dit dier bestaat bijvoorbeeld al 450 miljoen jaar (!), heeft een kauwapparaat dat Aristoteles persoonlijk beschreef en is onmisbaar voor de gezondheid van koraalriffen.
Dit zijn 10 weetjes over de zee-egel.
1. Bestaat al 450 miljoen jaar
De geschiedenis van de zee-egel gaat terug tot het Ordovicium, zo’n 450 miljoen jaar geleden, ruim voor de eerste dinosaurussen verschenen. In al die tijd is hij vrijwel niet veranderd. Dat bewijst hoe effectief zijn lichaam werkt: een hard pantser van kalkplaatjes, beweeglijke stekels en een eenvoudig maar goed werkend spijsverteringssysteem dat al meer dan 450 miljoen jaar succesvol is.
2. Er zijn bijna 1.000 soorten
Wereldwijd zijn er tussen de 860 en 975 beschreven soorten zee-egels, verspreid over elke oceaan en elke dieptezone van de kustlijn tot meer dan 7.000 meter diep. Ze variëren van de kleinste soort van slechts 6 millimeter doorsnede tot de grootste met een schaal van 36 centimeter. In Nederland komen 7 soorten voor, waaronder de kleine zeeappel en het zeeboontje.
3. De Lantaarn van Aristoteles
Het mondgedeelte van een zee-egel is een van de meest ingenieuze constructies in het dierenrijk. Het bestaat uit vijf kalkachtige tanden die samenwerken als een soort tang, waarmee algen en organisch materiaal van rotsen worden afgeschraapt.
De Griekse filosoof Aristoteles beschreef dit orgaan al in de 4e eeuw voor Christus en vergeleek het met een lantaarn. Die naam, de Lantaarn van Aristoteles, wordt nog steeds gebruikt in de wetenschap.
4. Beweegt met zuigvoetjes en stekels
Zeeegels bewegen zich voort met twee verschillenden systemen. Tussen zijn stekels zitten kleine buisvormige zuigvoetjes die werken als vacuümpompjes en hem over harde ondergronden trekken. Daarnaast stuwen zijn stekels hem voort.
Een zee-egel heeft geen voorkeurskant en hoeft zich niet om te draaien om een andere richting in te gaan. Veel soorten bewegen het efficiëntst over harde ondergronden zoals rotsen en koraal, al zijn er ook soorten die prima gedijen op zandige bodems.
5. Richt zijn stekels reflexmatig naar gevaar
De stekels van een zee-egel zijn bevestigd via een kogelgewrichtje, waardoor ze alle kanten op kunnen bewegen. Zodra de zee-egel druk voelt, richt hij reflexmatig een groot deel van zijn stekels naar de kant van het gevaar.
Bij veel soorten zijn de stekels van binnen poreus of gedeeltelijk hol, waardoor afgebroken stukjes gemakkelijk in de huid kunnen achterblijven en lastig te verwijderen zijn. Bij veel soorten zijn de stekels bovendien bedekt met een dun laagje gif dat de pijn verergert.
6. De Roomba van de zeebodem
De zee-egel beweegt vrijwel continu over de zeebodem, zuigt organisch materiaal op en schraapt algen van rotsen. Daarmee helpen ze organisch materiaal af te breken en beïnvloeden ze de structuur van de zeebodem, wat de leefomstandigheden voor andere organismen ten goede komt. Die rol is allesbehalve onbeduidend: zonder zee-egels groeien algen ongecontroleerd over koraal en koraalriffen gaan eraan ten onder.
7. Onmisbaar voor koraalriffen
Zee-egels zijn cruciale beheerders van koraalriffen. Ze eten de algen die anders het koraal overwoekeren en verstikken. In het Caribisch gebied vond in de jaren tachtig een massale sterfte plaats onder zee-egels door een ziekte. Het gevolg was direct zichtbaar: algenbloei explodeerde, koraal stierf massaal af en het hele ecosysteem raakte uit balans. Herstelprojecten waarbij zee-egels actief worden teruggeplaatst op riffen zijn sindsdien op meerdere locaties succesvol gebleken.
8. Het hele lichaam werkt als één groot oog
Zee-egels hebben geen zichtbare ogen. Maar wetenschappers ontdekten dat hun hele lichaam lichtgevoelig is: lichtgevoelige cellen zijn verspreid over de huid, de stekels en zelfs de voetjes. De theorie is dat de zee-egel als geheel fungeert als een samengesteld oog dat licht van alle kanten tegelijk registreert.
Experimenten toonden aan dat zee-egels reageren op schaduwen en lichtveranderingen en daarmee roofdieren kunnen detecteren, al begrijpen wetenschappers dit systeem nog niet volledig.
9. Wordt in Japan rauw gegeten als sushidelicatesse
In Japan zijn de gonaden van de zee-egel, de geslachtsklieren, een gewaardeerde delicatesse die uni wordt genoemd. De smaak is nootachtig, zilt en umami, een beetje vergelijkbaar met zeewier of kreeft. Uni staat op de menukaart van toprestaurants wereldwijd en de Japanse markt verbruikt jaarlijks duizenden tonnen. In de Middellandse Zee worden zee-egels eveneens gegeten, rauw of verwerkt in pasta en risotto.
10. Populair in het zoutwateraquarium
Sommige soorten zee-egels zijn uitstekende bewoners van het zoutwateraquarium. Ze houden de bak schoon door algen van het glas en de rotsen te schrapen. De potloodzee-egel met zijn stompe, gestreepte stekels is een van de populairste aquariumsoorten. Voor wie zijn zoutwateraquarium wil uitbreiden met een zee-egel of ander ongewerveld zeedier, biedt coralandfishstore.nl een breed assortiment.