Sprinkhanen zijn bekend om hun krachtige sprongen, hun zang en natuurlijk de plagen. Met meer dan 11.000 soorten wereldwijd zijn het fascinerende dieren die veel meer te bieden hebben dan je op het eerste gezicht zou denken.
1. Eten elke dag de helft van hun lichaamsgewicht
Sprinkhanen zijn herbivoren en voeden zich met gras, bladeren, bloemen en schors. Hun krachtige kaken zijn speciaal aangepast om plantaardig materiaal te malen. Eén sprinkhaan richt weinig schade aan, maar hij eet dagelijks ongeveer de helft van zijn eigen lichaamsgewicht aan planten. Tel dat op bij een zwerm van miljarden en je begrijpt hoe een sprinkhanenplaag een heel landschap in dagen kaal kan vreten.
2. Springen twintig keer hun eigen lichaamslengte
De achterpoten van een sprinkhaan werken als een katapult. In zijn knieën zit een stukje cuticula dat functioneert als een opgespannen veer: hij slaat energie op, en bij het ontspannen van de spieren schiet het insect de lucht in met een snelheid van zo’n 3 meter per seconde. De springspier ontwikkelt daarbij een kracht die tien keer groter is dan die van menselijke spieren op topsnelheid. Het resultaat: een sprong van twintig keer zijn eigen lichaamslengte. Voor een mens zou dat neerkomen op zo’n 35 meter in één sprong.
3. Maken geluid door te striduleren
Mannetjessprinkhanen produceren geluid door hun achterpoten langs hun vleugels te wrijven, een proces dat stridulatie heet. Elke soort heeft zijn eigen unieke zang, waarmee vrouwtjes worden aangetrokken en rivalen worden afgeschrikt. Sommige soorten produceren ook geluid door hun vleugels tegen elkaar te slaan tijdens de vlucht.
4. Ondergaan een onvolledige metamorfose
Sprinkhanen hebben geen popstadium zoals vlinders. Ze ondergaan een onvolledige metamorfose met drie fasen: ei, nimf en volwassen insect. De nimfen lijken al direct op kleine sprinkhanen, maar missen vleugels. Na een reeks vervellingen groeien die vleugels alsnog aan, waarna het dier geslachtsrijp is.
5. Zijn uitstekend gecamoufleerd
De meeste sprinkhanen zijn groen of bruin, precies de kleur van het gras en de bladeren waar ze in leven. Die camouflage is zo effectief dat je een sprinkhaan soms pas ziet als hij al springt. Sommige soorten kunnen bovendien van kleur veranderen afhankelijk van hun omgeving. Aan de andere kant zijn er soorten met felle, waarschuwende kleuren die aan roofdieren laten zien dat ze giftig zijn.
6. Leven ook solitair, niet alleen in zwermen
De meeste sprinkhaansoorten leven alleen en zijn volkomen onschuldig. Het zijn specifieke soorten, de zogenaamde treksprinkhanen of locusten, die onder bepaalde omstandigheden samenkomen in zwermen. Die omschakeling van solitair naar groepsdier gaat gepaard met lichamelijke veranderingen: de kleur, het gedrag en zelfs de hersenstructuur verandert. Dat proces heet fasetransformatie.
7. Zijn een voedselbron voor mens en dier
Sprinkhanen zijn een belangrijke prooi voor vogels, reptielen en zoogdieren. Maar ook mensen eten ze: in Afrika, Azië en Midden- en Zuid-Amerika gelden sprinkhanen als een gewone en voedzame eiwitbron. Ze bevatten tot 75 procent eiwit op drooggewicht, meer dan vlees of vis. In de Bijbel at Johannes de Doper sprinkhanen met wilde honing in de woestijn.
8. Komen voor op elk continent behalve Antarctica
Sprinkhanen zijn aanwezig in vrijwel elk habitat op aarde: graslanden, bossen, woestijnen en landbouwgebieden. In Nederland alleen al leven 48 soorten. De enige plek waar je ze niet vindt, is Antarctica. Die brede verspreiding maakt ze tot een van de meest succesvolle insectengroepen ter wereld.
9. De grootste zwerm ooit was gigantisch
De grootste sprinkhanenzwerm ooit geregistreerd werd gevormd door de Rocky Mountain sprinkhaan in 1875 in Noord-Amerika. De zwerm was 2.900 kilometer lang en 180 kilometer breed. Naar schatting telde hij 3,5 biljoen exemplaren. Die soort is inmiddels uitgestorven, mede door grootschalige vernietiging van broedgebieden door landbouw.
10. Mannetjes zijn territoriaal tijdens de paartijd
Tijdens de voortplantingsperiode gebruiken mannetjes hun zang om vrouwtjes aan te trekken en andere mannetjes op afstand te houden. Na de paring graaft het vrouwtje een kuiltje in de grond waar ze een eierpakket in legt, een zogenaamde oötheca, die soms tientallen eitjes bevat. Die eieren overleven koude winters en komen in het voorjaar uit.
11. Zijn al ouder dan de dinosaurussen
Sprinkhanen bestaan al ruim 250 miljoen jaar, wat ze tot een van de oudste nog levende insectengroepen maakt. Ze waren er al lang voordat de eerste dinosaurussen verschenen, en ze overleefden de massa-extinctie die de dino’s uitwiste. Aan die lange evolutiegeschiedenis hebben ze een effectief en bewezen lichaamsbouwplan te danken dat sindsdien nauwelijks is veranderd.
12. Sommige soorten zijn giftig
De meeste sprinkhanen zijn volkomen onschadelijk, maar een aantal soorten produceert toxines als verdediging tegen roofdieren. Die soorten hebben doorgaans felle, opvallende kleuren als waarschuwing, een strategie die aposematisme heet. Een bekende giftige soort is de regenboogsprinkhaan uit Afrika, die zijn gif opneemt uit de giftige planten waarop hij leeft.
13. Hebben vleugels maar gebruiken die zelden om te vliegen
Veel mensen weten niet dat sprinkhanen vleugels hebben, omdat die dezelfde kleur hebben als het lijf en daardoor nauwelijks opvallen. Volwassen sprinkhanen hebben vier vleugels, maar gebruiken die meestal alleen om een sprong extra afstand te geven. Echt vliegen doen de meeste soorten niet. Treksprinkhanen zijn de uitzondering: die kunnen in zwermen honderden kilometers afleggen per dag.
14. Oren zitten in hun buik
Sprinkhanen horen niet met oren op hun kop, maar met een gehoorsorgaan dat zich aan de zijkant van hun achterlijf bevindt: het tympanaalorgaan. Dat orgaan registreert trillingen in de lucht en stelt de sprinkhaan in staat om de zang van soortgenoten op te pikken en roofdieren tijdig te horen naderen.