Op rotsachtige kusten, in getijdenpoeltjes en op de bodem van de diepste oceaantroggen tref je een van de meest bizarre schepsels van de planeet aan: de zeester (*Asteroidea*). Hoewel ze op het eerste oog lijken op passieve, decoratieve zeedecoraties, schijn bedriegt. Zeesterren zijn actieve roofdieren met een buitenaards aandoende biologie: ze hebben geen druppel bloed, verteren hun maaltijden buiten hun lichaam en kunnen uit een enkele afgerukte arm een compleet nieuw dier laten groeien. Dit zijn 15 fascinerende weetjes over de zeester.
1. Geen vissen, maar stekelhuidigen
In het Engels worden ze vaak *starfish* genoemd, maar biologisch gezien is die naam volstrekt misleidend. Een zeester is in de verste verte geen vis. Vissen hebben immers een wervelkolom, kieuwen en schubben.
Zeesterren behoren daarentegen tot de stam der stekelhuidigen (*Echinodermata*). Daarmee zijn ze nauw verwant aan zee-egels, zeekomkommers en zanddollars. Hun skelet bestaat uit harde kalkplaatjes (ossikels) die direct onder hun ruwe huid liggen en een flexibel pantser vormen.
2. Verloren armen groeien moeiteloos weer aan
Wordt een zeester aangevallen door een krab of een meeuw en verliest hij daarbij een arm? Geen enkel probleem. Zeesterren bezitten een fabelachtig regeneratievermogen.
Binnen enkele maanden vermeerdert het weefsel zich en groeit er een gloednieuwe arm aan, compleet met zenuwen en zuignapjes. Bij sommige soorten kan zelfs uit één enkele losgerukte arm een heel nieuw lichaam groeien, mits er een klein stukje van de centrale lichaamsschijf aan vastzit.
3. Leven zonder hersenen
In tegenstelling tot bijna alle bekende jagers op aarde heeft de zeester geen centraal brein in zijn kop. Sterker nog: hij heeft niet eens een kop!
In plaats van hersenen bestuurt een fijnmazig ringvormig zenuwnetwerk rond zijn mondopening het hele lichaam. Dit netwerk stuurt zenuwbanen door elke arm, waardoor alle armen semi-autonoom met elkaar communiceren en samenwerken om prooien te overmeesteren.
4. Geen druppel bloed in hun aderen
Terwijl zoogdieren en vissen bloed gebruiken om zuurstof en voedingsstoffen te transporteren, stroomt er door de vaten van een zeester puur zeewater.
Hun lichaam draait op een zogeheten *watervaatstelsel* (ambulacraalsysteem). Ze zuigen vers zeewater naar binnen via een zeefachtig kalkplaatje op hun rug – de *madreporiet* – en pompen dit hydraulische vocht door hun hele lichaam om organen van zuurstof te voorzien.
5. De maag binnenstebuiten keren om te eten
Zeesterren zijn dol op mosselen en oesters, maar hoe eet je een prooi die hermetisch opgesloten zit in een keiharde schelp?
De zeester pakt dit geniaal aan: met zijn krachtige zuignapjes wringt hij de schelphelften een fractie van een millimeter open. Vervolgens spuugt hij zijn eigen maag door zijn mond naar buiten, direct in de schelp van de mossel! Sterke maagsappen verteren het weekdier ter plekke tot een vloeibaar soepje, waarna de zeester de voorverteerde maaltijd én zijn eigen maag weer naar binnen slobbert.
6. Soorten met tientallen armen
Het klassieke beeld van een zeester is het vijfpuntige silhouet. Hoewel de meeste soorten inderdaad een vijfstralige symmetrie hebben, geldt dat lang niet voor iedereen.
Er bestaan soorten met zeven, tien, veertien of zelfs veertig armen! De zonnebloemster (*Pycnopodia helianthoides*) begint zijn leven met vijf armpjes, maar ontwikkelt er naarmate hij ouder wordt tot wel 24 stuks.
7. Voortbewegen op duizenden hydraulische buisvoetjes
Aan de onderkant van elke arm bevinden zich honderden microscopisch kleine, vlezige buisvoetjes (*ambulacraalvoetjes*).
Door met hun interne waterpomp druk op deze voetjes te zetten, vullen ze zich met water en zetten ze zich af tegen de rotsbodem. Aan de toppen van de voetjes zit een kleefstof die sterker hecht dan industriële secondelijm. Hierdoor kunnen zeesterren zelfs bij beukende golven loodrecht tegen gladde rotswanden opklimmen.
8. Ze proeven en ruiken het water
Hoewel ze geen neus of tong hebben, is het reukvermogen van een zeester fenomenaal.
Over hun hele lichaamshuid en op de toppen van hun buisvoetjes zitten hypergevoelige chemoreceptoren. Hiermee ‘proeven’ ze direct de chemische samenstelling van het zeewater. Zo ruiken ze een rottend vissenkarkas of een naderende roofslak al van tientallen meters afstand.
9. Kijkers op het uiteinde van elke arm
Veel mensen denken dat zeesterren volkomen blind zijn, maar dat is een misvatting. Op het uiterste puntje van elke arm bevindt zich een klein, rood oogvlekje (*ocellus*).
Deze oogjes hebben weliswaar geen lenzen zoals kubuskwallen, maar ze kunnen uitstekend contrasten, schaduwen en lichtinval registreren. Wanneer de zeester over de bodem kruipt, krult hij de toppen van zijn armen vaak iets omhoog om de horizon af te speuren.
10. Een acrobatische salto om overeind te krabbelen
Als een wilde golf een zeester van de rotsen slaat en hij op zijn rug belandt, is hij niet verloren. Met een verbazingwekkend soepele beweging plooit hij twee armen om totdat de buisvoetjes grip krijgen op de zeebodem.
Vervolgens trekt hij zijn hele lichaam met een langzame salto omver totdat hij weer stevig op zijn buik staat.
11. Sommige soorten zijn dodelijk giftig
De meeste zeesterren in onze Noordzee zijn volkomen ongevaarlijk voor mensen. In tropische wateren vind je echter soorten die je absoluut niet zonder handschoenen moet aanraken.
De beruchte doornenkroon (*Acanthaster planci*) is bedekt met giftige, naaldscherpe stekels die lelijke wonden veroorzaken, gepaard met misselijkheid, braken en helse pijnen. Bovendien vreet deze reusachtige zeester koraalriffen in angstaanjagend tempo kaal.
12. Ouder dan 30 jaar
In het wild hebben zeesterren een verrassend lange levensduur. Terwijl kleine soorten na een paar jaar sterven, kunnen grotere zeesterren zoals de gewone zeester (*Asterias rubens*) en de paarse zeester makkelijk twintig tot ruim vijfendertig jaar oud worden.
13. Zichzelf klonen door in tweeën te splitsen
Zeesterren kunnen zich zowel geslachtelijk (met eitjes en sperma) als ongeslachtelijk voortplanten.
Sommige soorten passen zogeheten *fissie* toe: het centrale lichaam scheurt zichzelf letterlijk in twee helften doormidden. Beide helften regenereren vervolgens de ontbrekende armen en organen, waardoor er twee genetisch identieke kloonzwevers ontstaan!
14. Zelfamputatie als ontsnappingstruc
Wanneer een hongerige vis of krab een zeester bij een arm grijpt, kan het dier overgaan tot *autotomie* (zelfamputatie).
Hij knijpt de spieren aan de basis van de arm bewust samen, waardoor de arm simpelweg afbreekt. Terwijl het roofdier afgeleid is door de spartelende losse arm, kruipt de zeester geruisloos weg naar een veilige rotsspleet om een nieuwe arm te laten groeien.
15. Reuzen van de diepte
Zeesterren bestaan in alle denkbare formaten: van de piepkleine *Patiriella parvivipara* die nauwelijks een centimeter groot wordt, tot ware zeemonsters.
De zonnebloemster in de noordelijke Stille Oceaan bereikt een spanwijdte van ruim één meter van armpunt tot armpunt en weegt tot wel vijf kilo. Met een topsnelheid van ruim één meter per minuut is het voor zeesterrenbegrippen een ware snelheidsduivel die actief jacht maakt op zee-egels en krabben.