Voortplanting is niet altijd een zaak van twee geslachten die samenkomen. In de natuur bestaat aseksuele voortplanting, waarbij een organisme nakomelingen produceert die genetisch identiek zijn aan zichzelf. Dit kan op verschillende manieren: via knopvorming, deling of parthenogenese, ook wel maagdelijke voortplanting genoemd. Dit zijn zes dieren die het vermogen hebben om zichzelf effectief te kopiëren.
1. Bladluizen vermenigvuldigen zich razendsnel
Bladluizen zijn berucht om hun vermogen om in korte tijd enorme populaties te vormen. Dat komt grotendeels door parthenogenese. In gunstige periodes, zoals de zomer met overvloedig voedsel, produceren vrouwelijke bladluizen levende dochters die genetisch identiek zijn aan henzelf, zonder enige bevruchting. Pas wanneer de omstandigheden verslechteren schakelen ze over op seksuele voortplanting om genetische variatie te creëren voor de volgende generatie. Die flexibiliteit maakt hen bijzonder succesvol als plaaginsect.
2. Zeesterren kunnen uit een arm een nieuw dier laten groeien
Veel zeesterren kunnen een verloren arm opnieuw laten groeien. Sommige soorten gaan nog een stap verder: als een afgebroken arm nog een klein stukje van de centrale schijf bevat, kan uit dat fragment een volledig nieuw, genetisch identiek individu groeien. Die vorm van aseksuele voortplanting door fragmentatie is niet gepland maar treedt op als bijproduct van hun regeneratief vermogen. Roofdieren die een zeester in stukken bijten, kunnen zo onbedoeld voor extra nakomelingen zorgen.
3. Hydra’s planten zich voort via knopvorming
Hydra’s zijn kleine zoetwaterroofdiertjes, verwant aan kwallen en anemonen. Bij knopvorming ontstaat een uitstulping op het lichaam van de ouder, die uitgroeit tot een miniatuurversie met eigen tentakels en mondopening. Uiteindelijk snoert de jonge hydra zich af en begint een zelfstandig leven, genetisch identiek aan de ouder. Onder goede omstandigheden kan een hydra meerdere knopjes tegelijk produceren, waardoor de populatie snel groeit.
4. Sommige zweepstaarthagedissen bestaan alleen uit vrouwtjes
In bepaalde soorten zweepstaarthagedissen, met name uit het geslacht van de renhagedissen in het zuidwesten van de VS en Mexico, bestaan populaties volledig uit vrouwtjes. Ze leggen onbevruchte eieren die zich toch ontwikkelen tot levensvatbare nakomelingen, genetisch identiek aan de moeder. Mannetjes zijn volledig overbodig in hun levenscyclus. Interessant: vrouwtjes vertonen soms paargedrag met elkaar, wat de eierproductie hormonaal stimuleert.
5. Watervlooien kiezen slim voor hun voortplantingsstrategie
Watervlooien, kleine kreeftachtigen in zoet water, gebruiken cyclische parthenogenese. Onder gunstige omstandigheden produceren vrouwtjes genetisch identieke dochters. Zodra de omstandigheden verslechteren, produceren ze ook mannetjes en vindt seksuele voortplanting plaats. Dat levert bevruchte rusteieren op die extreme omstandigheden overleven en zorgen voor genetische variatie. Die combinatie van klonen bij goed weer en seksuele voortplanting bij slecht weer is evolutionair gezien een bijzonder slimme strategie.
6. Koraal en zeeanemonen splitsen zichzelf in tweeën
Veel koralen en zeeanemonen kunnen zich naast seksuele voortplanting ook aseksueel vermenigvuldigen. Bij deling splitst het dier zich letterlijk in tweeën, waarna beide helften uitgroeien tot complete individuen. Een andere methode is knopvorming, waarbij nieuwe poliepen ontspruiten aan de ouderpoliep. Die laatste methode is essentieel voor de groei van koraalriffen: een rif is eigenlijk één grote kolonie van genetisch identieke individuen die via knopvorming zijn ontstaan uit één oorspronkelijke poliep.
Aseksuele voortplanting is een efficiënte strategie voor snelle populatiegroei als de omstandigheden ideaal zijn. Het voornaamste nadeel is het gebrek aan genetische variatie, waardoor een hele populatie kwetsbaar is voor één ziekte of één omgevingsverandering. Dat is waarom de meeste soorten die zichzelf kunnen klonen dat combineren met periodieke seksuele voortplanting.