14 Weetjes over Zwanen in Nederland

Knobbelzwaan met zwarte knobbel op de snavel

Zwanen zijn de grootste vogels die je in Nederland regelmatig ziet. De knobbelzwaan kent iedereen uit het park, maar in de winter krijgen we ook bezoek van zwanen uit het hoge noorden. Sommige daarvan vliegen duizenden kilometers om hier de winter door te brengen.

De meeste zwanen in Nederland zijn knobbelzwanen, maar ook over de andere twee soorten valt veel te vertellen. Hier zijn 14 weetjes over zwanen in Nederland.

1. In Nederland leven drie soorten zwanen

Wilde zwaan in de vlucht
In Nederland kun je drie soorten zwanen zien. De knobbelzwaan woont hier het hele jaar en broedt in ons land. De wilde zwaan en de kleine zwaan zijn wintergasten: ze broeden in het noorden en komen hier alleen in de winter. Je herkent die twee aan hun gele snavel met zwarte punt.

2. De knobbelzwaan heeft vleugels van meer dan twee meter

Een knobbelzwaan is 140 tot 160 centimeter lang en heeft een spanwijdte van 200 tot 240 centimeter. Daarmee is hij een van de grootste vliegende vogels van Europa. Volwassen knobbelzwanen zijn helemaal wit, met een oranje snavel.

3. Zijn naam komt van de knobbel op zijn snavel

Bovenaan de snavel heeft de knobbelzwaan een zwarte knobbel. Vooral bij het mannetje is die goed te zien. Zo kun je in een paartje vaak zien wie het mannetje en wie het vrouwtje is.

4. Zijn vleugels zingen

Knobbelzwaan landt met gespreide vleugels op het water
Als een knobbelzwaan over je heen vliegt, hoor je dat meteen: zijn vleugels maken een luid, zoevend geluid. Volgens Vogelbescherming Nederland is dat een kenmerkend geluid van deze soort. Andere zwanen vliegen veel stiller.

5. Verder is hij vrij stil

Roepende wilde zwanen op een akker
In het Engels heet de knobbelzwaan mute swan, de stomme zwaan. Helemaal stil is hij niet, maar hij maakt weinig geluid: vooral een laag knorren en, als hij boos is, een flink gesis. De wilde zwaan en de kleine zwaan roepen veel meer.

6. Het nest is een grote hoop planten

Knobbelzwaan op het nest in het riet
Knobbelzwanen broeden van maart tot mei. Het nest is een grote hoop plantenmateriaal op de oever of in het riet. Het vrouwtje legt meestal 5 tot 7 eieren en broedt ze ongeveer 36 dagen uit. Het mannetje verdedigt het nest fel. Kom je te dichtbij, dan kan hij met gespreide vleugels op je af komen.

7. Jonge zwanen zijn bruin

Jonge knobbelzwanen zijn nog niet wit, maar bruin en wit gevlekt. Pas na een jaar of twee krijgen ze hun witte verenkleed. Ze beginnen pas te broeden als ze drie of vier jaar oud zijn.

8. Met zijn lange nek komt hij overal bij

Knobbelzwanen eten vooral waterplanten, maar ook kleine waterdiertjes en gras. Met hun lange nek kunnen ze bij planten die te diep onder water staan voor eenden. Benieuwd naar die familieleden? Bekijk de vreemde eenden met prachtige kleuren.

9. Er broeden duizenden paren in Nederland

In Nederland broeden zo’n 7.200 tot 9.300 paren knobbelzwanen (2018-2020). Sinds 1970 is dat aantal flink gegroeid, maar sinds ongeveer 2000 blijft het gelijk. In de winter zijn er veel meer knobbelzwanen, tot ruim 40.000, doordat er vogels uit het oosten bij komen.

10. Zwanendriften is sinds 2016 verboden

Vroeger werden zwanen bij zwanendriften bij elkaar gedreven, waarna hun vleugels werden gekortwiekt. Sinds 1 juli 2016 is dat in Nederland verboden. In sommige provincies mogen knobbelzwanen wel onder strenge voorwaarden worden bestreden als ze veel schade aan gewassen doen. Vogelbescherming is daar tegen en vindt dat boeren beter een vergoeding kunnen krijgen.

11. Geef zwanen liever geen brood

In een strenge winter mag je zwanen best bijvoeren, maar brood kun je beter beperken. Volgens Vogelbescherming zijn erwten, boerenkool of graan veel beter voor ze.

12. Driekwart van alle kleine zwanen overwintert in Nederland

De kleine zwaan broedt op de toendra in het noorden van Rusland, rond de Barentszee. In de winter komt hij naar ons land, van eind september tot eind maart. Opvallend: ongeveer driekwart van alle kleine zwanen ter wereld brengt de winter in Nederland door, vooral rond het Veluwemeer en het IJsselmeer.

13. Met de kleine zwaan gaat het niet goed

Tot ongeveer 1995 nam het aantal kleine zwanen toe, maar daarna ging het snel achteruit. Er komen te weinig jongen bij, en elk jaar sterven er relatief veel volwassen vogels. Daarom staat de kleine zwaan als bedreigd op de Europese Rode Lijst. Ook verstoring door kitesurfers op het Veluwemeer is een probleem.

14. In Engeland zijn zwanen van de koning

In Groot-Brittannië is de koning eigenaar van alle ongemerkte knobbelzwanen in open water. Op de Theems worden ze daarom elk jaar in juli geteld tijdens de ‘swan upping’, een traditie die al sinds de twaalfde eeuw bestaat. Tegenwoordig is het vooral een telling, waarbij de jonge zwanen worden gewogen en gecontroleerd op verwondingen door vishaakjes. Lees meer op de website van het Britse koningshuis.

Bijgewerkt op Meer in Vogels

Bronnen