De zwaardvis is een van de meest indrukwekkende roofvissen in de oceaan. Met zijn lange, scherpe zwaard en buitengewone snelheid jaagt hij op prooien in de diepste delen van de zee.
1. Haalt snelheden tot 90 kilometer per uur
De zwaardvis behoort tot de snelste vissen ter wereld. Hij haalt topsnelheden van rond de 90 kilometer per uur dankzij een gestroomlijnd lichaam, een krachtige halvemaanvormige staartvin en een huid die een speciale olieachtige stof afgeeft die de waterweerstand vermindert. Die snelheid is niet alleen nuttig bij de jacht, maar ook bij het ontsnappen aan grotere roofdieren zoals orka’s en grote haaien.
2. Het zwaard is een jachtwapen
Het meest opvallende kenmerk van de zwaardvis is zijn rostrum, de verlengde bovenkaak die tot een derde van zijn totale lichaamslengte kan zijn. Dat zwaard gebruikt hij om snel door een school vis te slaan, prooien te verwonden of te verdoven, waarna hij ze rustig oppikt. Hij steekt er zijn prooi niet mee door: het is een slagwapen, geen speer.
3. Leeft solitair
Zwaardvissen zijn uitgesproken solitaire dieren. Ze worden zelden in groepen aangetroffen, behalve tijdens het paaiseizoen of op plekken waar voedsel uitzonderlijk overvloedig is. Die solitaire levensstijl is logisch voor een toproofdier dat grote gebieden nodig heeft om voldoende prooi te vinden.
4. Duikt tot meer dan 500 meter diep
Zwaardvissen jagen zowel aan het oppervlak als in de diepzee. Ze kunnen duiken tot dieptes van meer dan 500 meter, waar ze pijlinktvissen en diepzeevissen achtervolgen. Die overgang van warm oppervlaktewater naar ijskoud diepwater vraagt bijzondere aanpassingen, die de zwaardvis als een van de weinige vissen heeft ontwikkeld.
5. Verwermen hun ogen en hersenen
De zwaardvis heeft een uniek orgaan achter zijn ogen dat warmte produceert. Daarmee houdt hij zijn ogen en hersenen op een hogere temperatuur dan het omringende water, soms wel 10 tot 15 graden warmer. Dat vergroot zijn gezichtsscherpte en reactiesnelheid in het koude diepwater aanzienlijk, wat hem een groot voordeel geeft bij het jagen in het donker.
6. Wordt tot 4,5 meter lang en 500 kilo zwaar
Zwaardvissen kunnen indrukwekkende formaten bereiken. De grootste exemplaren worden tot 4,5 meter lang en wegen meer dan 500 kilogram. Vrouwtjes worden aanzienlijk groter dan mannetjes. Het zwaard zelf kan bij grote exemplaren meer dan een meter lang zijn en is zo sterk dat het al meerdere keren dwars door scheepsplanken is gevonden.
7. Eten vooral vis en inktvis
Het dieet van de zwaardvis bestaat voornamelijk uit snelzwemmende vissoorten zoals makreel, tonijn en haring, aangevuld met pijlinktvissen en andere koppotigen. Hij jaagt actief en agressief, waarbij hij door scholen vis hakt met zijn zwaard om daarna de gewonde en verdoofde prooien op te pikken. Wat hij eet varieert per seizoen en per oceaan.
8. Het zwaard vermindert ook waterweerstand
Naast zijn functie als jachtwapen heeft het rostrum van de zwaardvis een hydrodynamische functie. Het lange, puntige zwaard snijdt door het water en vermindert de druk die op zijn kop staat tijdens het zwemmen op hoge snelheid. Wetenschappers ontdekten bovendien dat de huid rondom het zwaard microkanalen bevat die olie afscheiden, waardoor het water nog soepeler langs de vis stroomt.
9. Springt soms volledig uit het water
Zwaardvissen maken soms spectaculaire sprongen uit het water, een gedrag dat breaching heet. De exacte reden is niet volledig opgehelderd: mogelijke verklaringen zijn het afschudden van parasieten, het desoriënteren van prooi of simpelweg een neveneffect van hoge snelheid aan het oppervlak. Bij sportvisserij is het een gevreesd moment: een springende zwaardvis aan de lijn kan de haak lostrekken of de lijn breken.
10. Migreert duizenden kilometers
Zwaardvissen leggen jaarlijks grote afstanden af tussen hun paaigebieden in warme tropische wateren en hun voedselgebieden in gematigde en koude zeeën. Ze volgen daarbij warme oceaanstromingen zoals de Golfstroom. Die migraties kunnen duizenden kilometers beslaan en verklaren waarom de zwaardvis voorkomt in vrijwel alle oceanen ter wereld.
11. Jaagt hoofdzakelijk ’s nachts
Overdag verblijft de zwaardvis op grotere diepte. ’s Nachts stijgt hij naar ondiepere wateren waar zijn prooi, zoals makreel en inktvis, ook naar het oppervlak komt. Zijn verwarmde ogen geven hem een groot voordeel in het donker ten opzichte van zijn prooi, die die aanpassing niet heeft.
12. Legt tot 30 miljoen eieren per keer
Zwaardvissen paaien in warm water, voornamelijk in de tropen en subtropen. Een vrouwtje kan in één broedseizoen tot 30 miljoen eieren produceren, verspreid over meerdere paaisessies. Die enorme hoeveelheid compenseert de hoge sterfte onder larven en jonge vissen. De eieren drijven aan het oppervlak en komen binnen twee tot drie dagen uit.
13. Verliest zijn schubben als hij volwassen wordt
Jonge zwaardvissen zijn bedekt met schubben en hebben nog een herkenbare staart en vinnen. Naarmate ze opgroeien, verliezen ze hun schubben volledig. Volwassen zwaardvissen hebben een gladde, schubloze huid. Ook de vinnen veranderen sterk van vorm tijdens de groei: de karakteristieke hoge rugvin van jonge exemplaren wordt bij volwassen vissen een stuk lager en smaller.
14. Een van de meest begeerde sportvissen ter wereld
Vanwege zijn formaat, snelheid en kracht staat de zwaardvis hoog op de verlanglijst van sportvissers wereldwijd. Hij staat bekend om lange en uitputtende gevechten aan de lijn, waarbij hij sprongen maakt en krachtig van richting verandert. Het vangen van een grote zwaardvis geldt als een van de grootste uitdagingen in de sportvisserij.
15. Kwetsbaar voor overbevissing
De zwaardvis staat niet op de lijst van ernstig bedreigde soorten, maar is wel kwetsbaar voor overmatige commerciële visserij. Zijn vlees is gewild en wordt wereldwijd verhandeld. Internationale verdragen en vangstquota helpen de populatie op peil te houden, maar in sommige delen van de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan staan de aantallen onder druk. Duurzame visserij is dan ook essentieel voor zijn voortbestaan.