Of het nu voortkomt uit oude mythen of Hollywood-kaskrakers zoals “Snakes on a Plane”: angst voor slangen (“ofidiofobie”) is een van de meest voorkomende fobieën ter wereld. Veel mensen denken geruststellend dat je voor een ontmoeting met een slang naar de tropische jungle of een dorre woestijn moet afreizen. Niets is echter minder waar! Ook in Nederland kruipen slangen in het wild rond.
Ons land herbergt exact drie inheemse slangensoorten, en één daarvan bezit echt gif. Ontdek hier alles over de drie Nederlandse slangen, hoe je ze direct uit elkaar houdt en wat je moet doen als je er een tegenkomt.
1. De Ringslang: De ongevaarlijke waterreus met de gele kraag
Met een maximale lengte van wel 1,20 tot soms zelfs 1,40 meter is de ringslang (“Natrix helvetica”) met afstand de grootste slang van Nederland. Ondanks dit indrukwekkende formaat is deze statige waterbewoner volkomen ongevaarlijk voor mens en huisdier. De ringslang bezit geen gif en zal zelfs wanneer hij in het nauw wordt gedreven vrijwel nooit proberen te bijten.
Je herkent de ringslang in een oogopslag aan twee opvallende halvemaanvormige vlekken vlak achter zijn kop. Deze vlekken zijn meestal felgeel of witgeel van kleur en worden aan de achterzijde begrensd door een diepzwarte rand. Dit tweekleurige patroon vormt een optische ‘halsring’ waaraan de slang zijn Nederlandse naam dankt. Zijn ogen hebben bovendien vriendelijke, ronde pupillen en zijn rugschubben zijn voelbaar gekield (ruw).
Ringslangen zijn begenadigde zwemmers en duikers. Ze leven vrijwel altijd in de buurt van water: in veenmoerassen, sloten, rietkragen, uiterwaarden en vochtige duinvalleien zoals in het Naardermeer en de Weerribben. Op het menu staan hoofdzakelijk amfibieën: kikkers, padden en salamanders worden onder water of langs de oever opgespoord en levend in één stuk doorgeslikt, zonder dat de slang ze eerst hoeft te wurgen.
Wordt een ringslang toch gegrepen door een hond of mens, dan zet hij een meesterlijke verdedigingstruc in: schijndood (“thanatose”). De slang rolt zich op zijn rug, ontspant al zijn spieren, laat zijn tong slap uit zijn geopende bek hangen en scheidt via zijn cloaca een walgelijk stinkende, knoflookachtige muskus af. Zodra het gevaar geweken is, draait de slang zich bliksemsnel weer om en glijdt hij geruisloos het water in.
Wil je nog meer te weten komen over deze fascinerende soort? Lees dan ook onze 7 weetjes over de ringslang.
2. De Gladde Slang: De mysterieuze, zeldzame wurgjager van de heide
Waar de ringslang van water houdt, kiest de gladde slang (“Coronella austriaca”) voor een volstrekt ander landschap. Deze mysterieuze, fijngebouwde slang voelt zich thuis op droge, zonovergoten zandgronden, uitgestrekte heidevelden, hoogvenen en spoorbermen. Binnen Nederland is dit de meest zeldzame en strengst beschermde slangensoort; je treft hem voornamelijk aan op de Veluwe, in Drenthe en op de Sallandse Heuvelrug.
Zijn naam dankt het dier aan zijn volkomen gladde, spiegelende schubben. Waar de schubben van de adder en ringslang een opstaand ribbeltje (kiel) hebben, voelt de gladde slang zijdezacht aan. De slang wordt gemiddeld 60 tot 80 centimeter lang en heeft een grijsbruine tot chocoladebruine grondkleur. Over zijn rug lopen twee rijen donkere vlekjes die soms samensmelten tot korte streepjes. Een belangrijk herkenningspunt is de donkere oogstreep die van zijn neusgat, dwars door zijn ronde pupil, naar zijn hals loopt.
Hoewel de gladde slang absoluut niet giftig is, gedraagt hij zich als een miniatuur-boa constrictor. Het is namelijk de enige echte wurgslang van West-Europa! Met bliksemsnelle reflexen grijpt hij zijn prooi – voornamelijk zandhagedissen, hazelwormen, jonge spitsmuizen en zelfs jonge adders – en wikkelt hij zijn gespierde lichaam strak om het slachtoffer heen totdat de ademhaling en bloedcirculatie stoppen.
De gladde slang leidt een buitengewoon verborgen (“fossoriaal”) leven onder heidestruikjes, dikke moskussens en vermolmd hout. Omdat hij zelden open en bloot ligt te zonnen en trillingen feilloos vermijdt, krijgen zelfs doorgewinterde boswachters hem maar hoogst zelden in het wild te zien.
3. De Adder: Nederlands enige gifslang met het befaamde zigzagpatroon
De adder (“Vipera berus”) is de enige gifslang die van nature in Nederland en België voorkomt. Met zijn gedrongen, gespierde lichaam en een gemiddelde lengte van 55 tot 70 centimeter is de adder een stuk korter en forser gebouwd dan de ringslang.
Je herkent een adder onmiddellijk aan twee kenmerken: het messcherpe, donkere zigzagpatroon dat over zijn gehele ruggengraat loopt, en zijn vurige ogen met verticale, katachtige spleetpupillen. De mannetjes zijn meestal zilvergrijs met een gitzwarte zigzagstreep; de vrouwtjes dragen warmere tinten zoals zandgeel, koperrood of roestbruin. In hoogveengebieden kom je af en toe ook een pikzwarte adder tegen (melanisme).
De adder jaagt met behulp van twee geavanceerde, holle giftanden voorin zijn bovenkaak die scharnieren en inklappen tegen het gehemelte. Zodra een bosmuis of veldmuis voorbijwandelt, klappen de tanden naar voren en injecteert de adder een cytotoxisch gif dat het weefsel van de prooi direct afbreekt en voorverteert.
Is de adder gevaarlijk voor de mens? Een adder is van nature bijzonder schuw en zal altijd vluchten voor zware voetstappen. Slechts wanneer iemand er per ongeluk op stapt of het dier probeert op te pakken, zal hij zichzelf verdedigen met een beet. Hoewel het gif zeer pijnlijk is en leidt tot forse zwelling en misselijkheid, verloopt een adderbeet bij gezonde volwassenen uiterst zelden dodelijk.
Wil je alle geheimen van deze intrigerende jager ontdekken? Duik dan in onze 14 fascinerende weetjes over de adder.
De Hazelworm: Waarom deze veelgeziene ‘slang’ eigenlijk een hagedis is
Wie op een zonnige lentedag door het bos of over een bospaadje wandelt, komt geregeld een koperkleurige, pootloze kronkelaar tegen van zo’n veertig centimeter lang. Vrijwel iedereen denkt direct: “Kijk, een slang!” In werkelijkheid heb je te maken met de hazelworm (“Anguis fragilis”).
De hazelworm is biologisch gezien helemaal geen slang, maar een pootloze hagedis die in de loop van miljoenen jaren evolutie zijn ledematen heeft verloren. Er zijn drie simpele manieren om een hazelworm direct van een echte slang te onderscheiden:
- Ten eerste bezit de hazelworm beweeglijke oogleden: hij kan letterlijk knipperen met zijn ogen. Echte slangen hebben geen oogleden maar een vergroeid, doorzichtig vlies over hun ogen (“brille”) en kunnen nooit knipperen.
- Ten tweede heeft de hazelworm een brede, vlezige tong met een klein inkepinkje in plaats van de dunne, diep gevorkte ‘flikkerende’ tong van een slang. Tot slot kan de hazelworm bij gevaar zijn staart afwerpen (“autotomie”), net zoals een gewone muurhagedis dat doet. De hazelworm is volkomen tandeloos, ongevaarlijk en voedt zich het liefst met naaktslakken en regenwormen.
Handige herkenningswijzer: Hoe zie je het verschil in één oogopslag?
Sta je in het bos oog in oog met een slang en wil je direct weten met welke soort je te maken hebt? Let dan op deze drie doorslaggevende kenmerken:
- De oogpupil: Heeft de slang een verticale spleetpupil? Dan is het gegarandeerd een adder! Hebben de ogen ronde pupillen? Dan kijk je naar een ongevaarlijke ringslang of gladde slang.
- De hals: Zie je twee duidelijke gele, witte of oranje halvemaanvlekken achter de kop? Dan heb je een ringslang voor je. De gladde slang en de adder missen deze gele kraag volledig.
- De rugtekening: Een aaneengesloten, vlijmscherpe zigzaglijn wijst altijd op een adder. Een gladde slang heeft twee evenwijdige rijen losse donkere stipjes of vlekjes, terwijl een ringslang vaak kleine donkere dwarsstreepjes of een egaal olijfgroen kleed heeft.
- De biotoop: Zie je de slang soepel zwemmen in een sloot of rietplas? Negenennegentig procent kans dat het een ringslang is. Tref je de slang aan op een gortdroge zandverstuiving of heidepol? Dan is het een gladde slang of adder.
Wat moet je doen bij een adderbeet in Nederland?
De kans om in Nederland door een adder te worden gebeten is statistisch gezien verwaarloosbaar klein: er worden jaarlijks gemiddeld slechts twee tot vijf beten gemeld in ons hele land. Mocht het jou of je hond tijdens een heidewandeling toch overkomen, handel dan volgens deze officiële medische richtlijnen:
Blijf allereerst volkomen rustig. Hoe sneller je rent of in paniek raakt, hoe sneller je hart pompt en hoe vlugger het gif zich door je lymfevaten verspreidt. Ga rustig zitten en houd het gebeten ledemaat (arm of been) zo stil mogelijk en bij voorkeur lager dan je hart.
Verwijder direct alle ringen, armbanden, horloges en knellende schoenen; het lichaamsdeel kan namelijk binnen enkele uren flink opzwellen. Pas de klassieke film-EHBO absoluut NIET toe: ga de wond nooit uitzuigen met je mond, maak geen insnijdingen met een mes, leg geen knellende tourniquet aan en koel niet met ijsblokjes, want dit verergert de weefselschade aanzienlijk. Bel direct de huisarts, de plaatselijke huisartsenpost of bij hevige allergische reacties (zoals benauwdheid of duizeligheid) meteen 112 voor medische observatie en behandeling.